Tiga dalam 10 penduduk luar bandar Sabah dan Sarawak masih tanpa air paip terawat

Bagi kebanyakan rakyat Malaysia, air bersih hanya soal membuka paip. Data rasmi terbaru menunjukkan gambaran berbeza di pedalaman Borneo. Menurut jadual Suruhanjaya Perkhidmatan Air Negara (SPAN) yang dimuatkan dalam Kompendium Perangkaan Alam Sekitar 2025 terbitan Jabatan Perangkaan Malaysia (DOSM), hanya 70.5 peratus penduduk luar bandar Sabah dan 70.5 peratus penduduk luar bandar Sarawak menerima air paip terawat pada 2024.

Ini bermakna kira-kira tiga daripada setiap 10 penduduk luar bandar di dua negeri itu masih bergantung pada air sungai, air hujan, perigi atau sistem graviti kampung yang tidak dirawat. Pada masa yang sama, data Kementerian Kesihatan dalam kompendium yang sama menunjukkan penyakit bawaan air belum hilang, malah sebahagiannya meningkat, dan kolera kini hampir sepenuhnya menjadi masalah Sabah.

Jurang Semenanjung dan Borneo lebih besar daripada purata nasional

Di peringkat nasional, liputan air paip terawat luar bandar mencecah 93.2 peratus pada 2024, berbanding 97.3 peratus di bandar. Angka purata ini menyembunyikan jurang wilayah yang ketara. Johor, Negeri Sembilan, Pulau Pinang dan Selangor merekodkan liputan luar bandar antara 99.5 dan 99.8 peratus, manakala Melaka dan Labuan mencapai 100 peratus.

Sabah dan Sarawak berada jauh di belakang, walaupun kedua-duanya bergerak ke arah yang betul. Liputan luar bandar Sabah naik daripada 56.0 peratus pada 2021 kepada 70.5 peratus pada 2024, iaitu lonjakan hampir 15 mata peratusan dalam tiga tahun. Sarawak bergerak lebih perlahan, daripada 66.9 peratus kepada 70.5 peratus dalam tempoh yang sama. Jabatan Air Sabah sendiri melaporkan liputan 100 peratus di bandar dan 70 peratus di luar bandar setakat Disember 2024, dengan 91 loji rawatan air dan 453,183 akaun pengguna.

Kelantan pula kes yang berlainan. Liputan bandarnya hanya 65.2 peratus, tetapi nota SPAN menjelaskan angka itu merujuk kepada premis yang benar-benar bersambung, kerana ramai isi rumah memilih air bawah tanah walaupun sistem awam tersedia. Pilihan itu ada kaitan dengan kesihatan, kerana perigi persendirian tidak melalui rawatan dan pemantauan kualiti yang sama.

Kolera kini hampir terhad kepada Sabah

Data Kementerian Kesihatan menunjukkan 70 kes kolera direkodkan di seluruh negara pada 2024, naik daripada 48 kes pada 2023. Kadar insiden nasional hanya 0.2 bagi setiap 100,000 penduduk, tetapi kadar di Sabah ialah 1.8, sembilan kali ganda purata negara. Selain Sabah, hanya Pulau Pinang dan Selangor merekodkan kes kolera pada tahun itu, kedua-duanya pada kadar 0.1 atau kurang.

Corak ini konsisten sejak sekurang-kurangnya 2020, apabila Sabah mencatat kadar 2.9 berbanding 0.4 di peringkat nasional. Kolera merebak melalui air dan makanan yang tercemar najis, jadi ia lazimnya bertapak di tempat bekalan air terawat dan sistem kumbahan paling lemah. Hakikat bahawa penyakit ini hampir lenyap di Semenanjung tetapi berterusan di Sabah menunjukkan kaitan langsung antara infrastruktur air dan beban penyakit.

Disentri melonjak, tifoid tertumpu di Kelantan dan Sabah

Kes disentri meningkat 63.3 peratus, daripada 515 kes pada 2023 kepada 841 kes pada 2024, dengan kadar insiden naik kepada 2.5 bagi setiap 100,000 penduduk. Tifoid, yang sejak 2019 turut merangkumi paratifoid, mencatat 143 kes berbanding 118 setahun sebelumnya. Kadar tertinggi direkodkan di Kelantan pada 1.5, diikuti Sabah pada 0.8, kedua-dua negeri dengan pergantungan tinggi pada sumber air bukan paip.

Tidak semua berita buruk. Kes hepatitis A turun daripada 154 kepada 101 kes. Angka keseluruhan penyakit bawaan makanan dan air sebanyak 26,065 kes pada 2024 perlu dibaca dengan berhati-hati, kerana 95.6 peratus daripadanya ialah keracunan makanan, bukan jangkitan yang bersumberkan air semata-mata.

Sanitasi tradisional masih melayani lebih lima juta penduduk

Air bersih hanya separuh daripada persamaan. Data sanitasi isi rumah terakhir dalam kompendium, bagi tahun 2019, menunjukkan 98.9 peratus isi rumah luar bandar mempunyai kemudahan sanitasi yang lebih baik. Namun rekod SPAN bagi 2024 menunjukkan 1,135,758 unit sistem tradisional masih digunakan, dengan setara populasi kira-kira 5.68 juta orang, di samping 1.37 juta tangki septik individu.

Sistem tradisional seperti tandas curah dan lubang mudah bocor ke dalam tanah dan anak sungai, terutamanya ketika banjir. Di kampung yang juga mengambil air minuman dari sungai atau perigi berhampiran, gabungan dua kelemahan ini ialah laluan klasik bagi kolera, disentri dan tifoid.

Penyerahan projek kepada negeri diuji dengan tarikh sasaran 2030

Kerajaan Persekutuan kini mengubah cara projek dilaksanakan. Jemaah Menteri pada 17 Mac 2026 bersetuju menyerahkan pelaksanaan projek Bekalan Air Luar Bandar (BALB) Sabah kepada kerajaan negeri. Timbalan Perdana Menteri Ahmad Zahid Hamidi mengumumkan pada April bahawa 83 projek baharu dan sedia ada bernilai RM4.06 bilion telah diluluskan, termasuk RM143 juta di bawah Rancangan Bergulir Pertama RMK13, dengan 184 jawatan jurutera dan juruteknik baharu diwujudkan di peringkat negeri.

Di Sarawak, Menteri Utiliti dan Telekomunikasi Julaihi Narawi memaklumkan pada Disember 2025 bahawa liputan luar bandar kini 71 peratus, naik daripada 61.9 peratus pada 2018, dengan sasaran liputan penuh menjelang 2030 melalui grid bekalan air tiga wilayah dan sistem alternatif SAWAS bagi kawasan terpencil. Kadar kemajuan sekitar satu mata peratusan setahun sejak 2021 menunjukkan sasaran itu memerlukan pecutan besar. Bagi keluarga di pedalaman, ukuran kejayaan bukan jumlah peruntukan, tetapi sama ada air yang keluar dari paip selamat diminum dan angka kolera di Sabah akhirnya turun.