Perbahasan mengenai kemahiran di Malaysia hampir selalu bermula di sekolah dan universiti. Namun orang yang paling terdedah kepada perubahan kerja hari ini sudah lama meninggalkan kelas. Menurut Laporan Survei Tenaga Buruh suku tahun kedua 2026 oleh Jabatan Perangkaan Malaysia, 9.52 juta penduduk bekerja berpendidikan menengah, 1.47 juta berpendidikan rendah dan 239.9 ribu tidak mempunyai pendidikan rasmi. Gabungan ketiga-tiga kumpulan melebihi 11.2 juta orang daripada 16.77 juta penduduk bekerja, iaitu kira-kira dua pertiga tenaga kerja negara.
Bagi kumpulan ini, dasar persekolahan sudah tidak boleh menjangkau mereka. Yang tinggal hanyalah latihan semula di tempat kerja, kursus pendek dan pengiktirafan pengalaman. Wang untuk kerja itu sebenarnya ada dan semakin banyak. Laporan Kewangan 2025 Pembangunan Sumber Manusia Berhad, atau HRD Corp, menunjukkan kutipan levi RM2.53 bilion sepanjang tahun lalu berbanding RM2.33 bilion pada 2024. Soalan yang lebih sukar ialah sejauh mana wang itu sampai kepada pekerja yang paling memerlukannya.
Yang perlu dilatih semula berada di pertengahan kerjaya
Umur tenaga kerja menjelaskan mengapa perkara ini mendesak. Data suku tahun kedua 2026 menunjukkan 4.63 juta penduduk bekerja berumur 35 hingga 44 tahun dan 3.03 juta lagi berumur 45 hingga 54 tahun. Mereka masih mempunyai satu hingga dua dekad bekerja di hadapan, tetapi sudah terlalu jauh daripada sistem pendidikan formal untuk kembali ke laluan biasa.
Dari segi tahap kemahiran, 9.52 juta atau 56.7 peratus penduduk bekerja berada dalam kategori separuh mahir, manakala pekerja mahir hanya 5.11 juta atau 30.5 peratus. Kategori separuh mahir inilah yang paling banyak bertindih dengan tugas berulang yang kini boleh diautomasikan. Kajian TalentCorp mengenai impak kecerdasan buatan, pendigitalan dan ekonomi hijau terhadap tenaga kerja, meliputi sepuluh sektor yang menyumbang RM933 bilion atau 60 peratus Keluaran Dalam Negara Kasar pada 2023, mengenal pasti lebih 60 peranan baharu yang sedang muncul. Peranan itu tidak mungkin diisi oleh graduan baharu sahaja, satu sudut yang kami bincangkan dalam ulasan mengenai TVET dan graduan.
Levi masuk lebih cepat daripada ia dibelanjakan
HRD Corp menyalurkan geran latihan RM2.44 bilion pada 2025, meningkat daripada RM1.99 bilion pada 2024. Walaupun begitu, baki Kumpulan Wang Pembangunan Sumber Manusia pada 31 Disember 2025 naik kepada RM3.91 bilion berbanding RM3.85 bilion setahun sebelumnya. Kutipan masih mendahului pembelanjaan, dan lebihan itu terkumpul dari tahun ke tahun.
Agensi itu melaporkan kelulusan bantuan kewangan RM2.66 bilion yang menyokong lebih 2.86 juta tempat latihan sepanjang 2025. Permintaan rakyat pula jelas jauh lebih besar daripada yang diandaikan. Minggu Latihan Kebangsaan 2025 mencatat 3,742,300 pendaftaran, melonjak daripada 375,817 pada 2024. Apabila kursus ditawarkan percuma dan terbuka, orang dewasa mendaftar dalam jutaan.
Tunggakan majikan yang menua tanpa diselesaikan
Laporan yang sama mendedahkan tunggakan levi RM222.4 juta pada akhir 2025 membabitkan 22,225 majikan, berbanding RM192.8 juta setahun sebelumnya. Daripada jumlah itu, RM129.4 juta sudah tertunggak melebihi tiga tahun. Tunggakan yang menua begini bermakna sebahagian pekerja tidak pernah dilindungi pembiayaan latihan sejak awal lagi.
Terdapat juga mekanisme pelucutan. Levi yang tidak digunakan selama dua tahun, atau levi daripada majikan yang berhenti beroperasi, akan dilucutkan dan disalurkan semula kepada program lain. Jumlah levi tidak digunakan yang dilucutkan pada 2025 ialah RM16.15 juta. Aliran ini kecil berbanding saiz dana, tetapi ia menunjukkan wang latihan boleh tersekat lama sebelum bergerak.
Hampir 3.4 juta pekerja berada di luar sistem levi
Sistem levi dibina atas hubungan majikan dan pekerja. Namun data Jabatan Perangkaan menunjukkan 2.94 juta orang bekerja sendiri dan 397.7 ribu lagi merupakan pekerja keluarga tanpa gaji pada suku tahun kedua 2026. Peniaga kecil, penghantar makanan, pemandu e-hailing dan petani kecil tidak mempunyai majikan yang membayar levi bagi pihak mereka.
Bagi kumpulan ini, laluan utama ialah program bukan levi seperti Program Latihan MADANI, yang antaranya dibiayai melalui levi tidak digunakan dan akaun inisiatif strategik HRD Corp. Skalanya berbeza sama sekali. Perbelanjaan aktiviti pembangunan HRD Corp bagi Program Latihan MADANI direkodkan RM13.65 juta pada 2025, turun daripada RM19.13 juta pada 2024, di sebelah geran latihan RM2.44 bilion yang mengalir melalui saluran levi. Pekerja yang paling sukar dijangkau menerima saluran yang paling nipis.
Pengiktirafan pengalaman menentukan sama ada kursus berbaloi
Masalah kedua ialah pengiktirafan. Pekerja dewasa yang sudah menguasai sesuatu bidang selalunya tidak memiliki dokumen yang membuktikannya. Agensi Kelayakan Malaysia menyediakan Pengiktirafan Pembelajaran Berasaskan Pengalaman Terdahulu, atau APEL, yang menilai pengalaman kerja untuk tujuan kemasukan pengajian dan pemindahan kredit tanpa kelayakan akademik lazim. Lembaga Hasil Dalam Negeri pula membenarkan pelepasan yuran pengajian kendiri sehingga RM7,000 setahun, termasuk had khusus RM2,000 bagi yuran kursus peningkatan kemahiran.
Kedua-dua saluran ini berguna, tetapi hanya kepada pekerja yang tahu ia wujud dan mempunyai masa serta wang pendahuluan untuk menggunakannya. Bagi pekerja syif dan pekerja kecil-kecilan, kekangan sebenar selalunya jam bekerja, bukan yuran. Ukuran kejayaan yang lebih jujur juga bukan bilangan tempat latihan yang dibiayai, tetapi berapa ramai pekerja separuh mahir berpindah kepada pekerjaan bergaji lebih tinggi selepas latihan. Angka jenis itu jarang diterbitkan secara terbuka, sedangkan itulah satu-satunya bukti bahawa dana RM3.91 bilion benar-benar menukar nasib seseorang.