Ruang bersuara di kampus dibuka, mandat MPP masih bergantung pada perlembagaan universiti

Kementerian Pendidikan Tinggi mengarahkan semua prosiding tatatertib terhadap pelajar universiti awam yang berkaitan dengan kebebasan bersuara, pernyataan pandangan, kritikan awam dan himpunan aman dihentikan serta-merta. Arahan yang dikeluarkan pada 28 Ogos 2026 itu menyentuh kaedah yang sedang dipakai di kampus, jadi kesannya terasa terus pada pelajar yang sedang berdepan siasatan.

Yang belum berubah ialah struktur yang membawa pandangan pelajar ke meja pentadbir. Majlis Perwakilan Pelajar, badan yang mewakili 634,706 pelajar di 20 universiti awam menurut Statistik Pendidikan Tinggi 2025 terbitan kementerian, masih wujud menerusi peruntukan dalam Akta Universiti dan Kolej Universiti 1971 yang kini dirancang untuk dimansuhkan. Kedudukan punca kuasa institusi sudah kami huraikan dalam ulasan sebelum ini. Soalan bagi musim pilihan raya kampus tahun ini pula ialah bentuk perwakilan yang akan menggantikannya.

Mandat MPP terbit daripada perlembagaan universiti, bukan daripada pendaftaran pelajar sendiri

Majlis Perwakilan Pelajar ditubuhkan di bawah seksyen 48 Jadual Pertama Akta 30, manakala badan pelajar lain seperti persatuan dan kelab berpangkal pada seksyen 49 jadual yang sama. Jadual Pertama itu ialah perlembagaan universiti, iaitu instrumen subsidiari di bawah akta induk. Ertinya MPP bukanlah pertubuhan yang didaftarkan pelajar mengikut kehendak mereka sendiri, sebaliknya sebuah organ dalam perlembagaan institusi, dengan peraturannya ditetapkan oleh Lembaga universiti.

Perbezaan ini kelihatan teknikal, tetapi ia menentukan siapa yang boleh mengubah bentuk perwakilan pelajar. Apabila punca kuasa MPP terletak dalam perlembagaan universiti, maka pindaan kepada perlembagaan itulah yang menentukan tempoh, kuasa dan kewangan majlis tersebut, bukan keputusan pengundi dalam pilihan raya kampus. Jumlah yang terlibat pula semakin besar. Data kementerian yang sama menunjukkan enrolmen universiti awam naik daripada 611,798 pelajar pada 2024 kepada 634,706 pada 2025.

Pindaan 2024 melonggarkan tali kewangan, tempoh jawatan kekal di tangan Lembaga

Akta Universiti dan Kolej Universiti (Pindaan) 2024, atau Akta A1713, memasukkan seksyen 15A yang membenarkan Majlis Perwakilan Pelajar dan badan pelajar membuat pungutan wang serta menerima sumbangan, tertakluk kepada peraturan yang ditetapkan Lembaga. Seksyen yang sama menetapkan bahawa pelajar perseorangan hanya boleh melakukannya atas nama atau bagi pihak MPP dan badan pelajar. Menerusi P.U. (B) 392, menteri menetapkan 1 Oktober 2024 sebagai tarikh kuat kuasa bagi seksyen 2 dan 3, perenggan 4(a) serta seksyen 5 akta pindaan itu.

Pindaan yang sama menambah subseksyen 48(4a) yang membenarkan Lembaga mengurangkan atau melanjutkan tempoh keahlian MPP, walaupun tempoh asasnya ditetapkan selama satu tahun akademik. Kumpulan wang majlis pula diuruskan mengikut tatacara kewangan universiti atau peraturan yang dibuat Lembaga. Ruang kewangan yang diberikan kepada wakil pelajar memang nyata, tetapi ia diberikan dalam rangka kawalan yang tidak berubah.

Pelajar tiada kerusi dalam jawatankuasa yang menghakimi mereka

Pindaan 2024 turut memindahkan kuasa tatatertib daripada Naib Canselor kepada Jawatankuasa Tatatertib Pelajar. Menurut huraian rang undang-undang yang dibentangkan di Parlimen, jawatankuasa itu mempunyai sekurang-kurangnya tiga ahli, dipengerusikan oleh seorang Timbalan Naib Canselor, dengan ahli lain terdiri daripada pekerja universiti yang dilantik oleh Lembaga. Ahli jawatankuasa tatatertib juga tidak boleh menjadi ahli jawatankuasa rayuan tatatertib.

Susunan itu memindahkan kuasa daripada seorang individu kepada sebuah badan, dan memisahkan pendengaran kes daripada rayuan. Apa yang tiada dalam susunan tersebut ialah tempat untuk wakil pelajar. Dalam perbahasan tentang suara pelajar, inilah titik yang paling mudah diperiksa. Pelajar boleh mengundi MPP setiap tahun akademik, tetapi MPP tidak mempunyai kerusi dalam proses yang boleh menggantung atau membuang seorang pelajar.

Arahan Ogos membuka ruang bersuara sebelum garis panduan siap

Kementerian menyatakan bahawa beberapa peruntukan dalam AUKU dan Kaedah-Kaedah Tatatertib Pelajar yang menyekat kebebasan bersuara serta berpersatuan dikenal pasti untuk dikecualikan daripada pemakaian. Senarai kebebasan yang disebut meliputi pengurusan persatuan dan kelab, pengurusan aktiviti pelajar, kebebasan bersuara, berhimpun, penggunaan platform komunikasi, serta pengedaran dan penerbitan dokumen. Perbuatan membabitkan keganasan, vandalisme, kerosakan harta, kesalahan jenayah dan salah laku akademik kekal tertakluk kepada undang-undang sedia ada.

Bentuk arahan itu perlu diperhatikan. Pengecualian pemakaian bukanlah pemansuhan teks. Seksyen 15(5) masih mewajibkan universiti mengawal selia aktiviti pelajar dan persatuan di dalam kampus, manakala garis panduan baharu bagi pengurusan aktiviti pelajar masih dalam peringkat penyediaan. Selagi garis panduan itu belum diterbitkan, ruang perbahasan kampus bersandar pada satu arahan pentadbiran, bukan pada peruntukan bertulis yang boleh dirujuk pelajar apabila timbul pertikaian.

Model kesatuan mahasiswa akan diuji pada teks akta gantian

Kajian yang diterbitkan dalam Asia Pacific Journal of Youth Studies keluaran 2025, membabitkan 16 ahli dan bekas ahli MPP universiti awam, mendapati empat halangan berulang: campur tangan pihak pengurusan, sekatan terhadap kebebasan bersuara, kekangan kewangan, dan sokongan pelajar yang tipis. Majoriti responden kajian tersebut menyokong peralihan kepada model kesatuan pelajar yang diuruskan sepenuhnya oleh pelajar.

Pengurusan pilihan raya kampus sendiri sudah diserahkan kepada pelajar sejak 2018, apabila kementerian mengarahkan universiti menyemak tatacara supaya pilihan raya dikendalikan pelajar secara telus dan bebas. Langkah itu membuktikan bentuk perwakilan boleh diubah tanpa menunggu akta baharu. Ia juga menunjukkan hadnya, kerana kuasa menetapkan peraturan tetap berada pada universiti.

Bagi keluarga yang anaknya sedang belajar di universiti awam, akta gantian nanti boleh disemak dengan tiga soalan mudah. Adakah teksnya mengiktiraf wakil pelajar sebagai badan yang berdiri sendiri atau kekal sebagai organ institusi? Siapa yang menentukan tempoh jawatan dan kewangannya? Dan adakah pelajar diberi kerusi dalam badan yang mendengar kes tatatertib mereka? Selagi jawapan itu belum tertulis dalam undang-undang, ruang bersuara yang dibuka pada Ogos lalu bergantung pada budi bicara pentadbir, bukan pada hak yang boleh dituntut.